Axundovlar “rus trolları” idimi? Yaxud milli məktəbin olmaması

Aqşin Yenisey10.07.2018 858

Bu günlərdə “İstək” liseyləri bağladıldı. Bu liseylərdə təhsil alan şagirdlərin və onların valideynlərinin həyəcanını anlayaraq, deyim ki, “İstək” məktəbləri də, uzaq keçmişin mədrəsələri, yaxın keçmişin “uşkol”ları kimi “yerli məhsul” deyildi, yəni özümüzün təhsil istəyimizdən doğmamışdı, “İstək” bizim istəyimiz deyildi, gəlmə idi, gətirilmə idi, göndərilmə idi.

Ümumiyyətlə, tarixi təftiş aparsaq, Nəiminin və Nəsrəddin Tusinin “repititorluğundan” başqa milli təhsil ocaqlarımızın olmadığını görəcəyik. Yəni bizdə milli məktəblər həmişə “repititorluq”, ustad-şəyird səviyyəsindən yuxarı qalxmayıb. Kütləvi təhsil ocaqlarını Azərbaycanda həmişə gəlmə məktəblər təmsil ediblər ki, onların da çox vaxt məqsədi missionerlik olub.

O zamanlar mədrəsə ərəb dilini, “uşkol” rus dilini təbliğ edən missioner ocaqlar idi. Mədəniyyəti başqa dillərdən oxuduğumuz, öyrəndiyimiz üçün bizdə bu gün də tərcümə məktəbi çox zəifdir. Çünki tərcüməyə ehtiyac olmayıb; Qərbi rus dilində, Şərqi ərəb-fars dilində oxuyub-öyrənmişik. Ona görə də xalqımızın həmişə öz dahiləri ilə gizli bir konflikti olub, bir-birilərini anlamayıblar.

İstedad xalqın öz övladlarının şüuraltısında “dar gün üçün” gizlədiyi mənəvi-təcrübi mirasıdır. Biz bu mirası öz övladlarımıza məktəbdə yox, evdə, məişətdə ötürə bilmişik. Çünki məktəb heç vaxt özümüzün olmayıb. Hətta bir vaxtlar Sabir lağla “Uşaq mənimsə əgər, oxutmuram, əl çəkin” yazsa da, görünən bu ki, xalq öz uşağını başqasının məktəbində oxutmaq istəməyib. Düzdü, bu gün kapitalizm əjdahasının ağzına atmaq üçün yüksək ixtisaslı mütəxəssislər lazımdı və hər kəs uşağının həyatını təmin  etmək üçün hardagəldi, necəgəldi oxutmağa çalışır. Bu günün uşaqları valideynlərindən daha çox qlobalizmin övladlarıdır. Ancaq bir yandan da hər bir xalq antiqlobalist mövqedən çıxış edir, öz milli mövcudluğunu qorumağa çalışır. Bunun da yeganə yolu milli məktəblərin olmasıdır. Yalnız cırcırama xalqlar mövsümi nemətlərlə yaşadıqları üçün həmişə “dar günlərində” “özgə qapılarına” qaçırlar. 

Əsl xalqlar qarışqalardır!

Yuxarıda milli istedadlarımızla xalq arasında həmişə bir konflikt olduğundan danışdıq; yəni məsələn, dövlət Axundov irsini qoruyub təbliğ etməsəydi, xalq onu çoxdan unutmuşdu. Niyə? Çünki başqa məktəbin yetirməsiydi. Axundova qədər xalq öz məktəbi olaraq mədrsəni tanıyırdı. Birdən bir “uşkol uşağı” peyda oldu və başqa dildə danışmağa başladı. Axundov və xalq qarşıdurmasında, əslində, iki bizim olmayan məktəb - mədrəsə və “uşkol” üz-üzə, diş-dişə dayanmışdılar, həm də düz evimizin ortasında. Əgər Axundov “heç vaxt olmayan” milli məktəbin yetirməsi olsaydı, xalq onun meyitini heç vaxt ortada qoymazdı.

Məktəbə təkcə vurma cədvəli öyrədilən yer kimi baxmaq doğru deyil. Məktəb bir xalqın övladlarının toplaşdığı ilk icmadır. Bir xalq öz uşaqlığını yalnız məktəbdə bir yerdə yaşayır. Və təsəvvür edin, bu məktəb də başqalarının yaratdığı məktəbdir.

Əgər Mirzə Fətəli Axundov, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev və Azərbaycan klassik maarifçiləri günümüzdə, yəni sosial şəbəkələr dövründə yazıb-yaratsaydılar, inanın, onlara “rus trolları” deyənlərin sayı heç də az olmayacaqdı.

Bəzən hansısa bir xalqın, içi özümüz qarışıq, kütləvi davranışlarındakı neqativ vərdişlərin səbəbini müvəqqəti sosial-iqtisadi güzaranın ağırlığında, dəyişən hakimiyyətlərin siyasi reaksiyalarında və s. buna oxşar səthi və gəldi-gedər əlamətlərdə axtarırlar, xalqa xas olan xarakterik xüsusların minillər ərzində sümükləşməsi fikri nədənsə bilərəkdən eşidilməz olur. Halbuki pis və yaxşı olmasından asılı olmayaraq məhz bu xüsuslar xalqın mövcudluğunu və davranışlarını təyin edir. Edib və edəcək. 

Tarixi müayinə göstərir ki, bizim xalqın mental dəyərlərinin arasında məhz milli məktəbinin olmaması onun genefondundakı kitab rəflərinin boş qalmasına səbəb olmuşdur. Mən bayaqdan “milli məktəb” dedikdə ərəb mədrəsəsi ilə rus “uşkolu” arasındakı boşluğu nəzərdə tuturam ki, bu boşluqda bizim milli məktəbimizin adı olmalıydı, ancaq biz orda öz milli məişətimizi yerləşdirdik. Məhz milli məktəbimizin olmaması ucbatından Sizif əzab-əziyyətinə məhkum olunmuş təhsilimiz tərini silmək üçün bir balaca ayaq saxlayanda, ya xalqda vurhay kütləvi savadsızlaşma, elmə nifrət tüğyan eləyir, ya da xalq “nayomnik” mədrəsəçilər və məzhəkəçi “uşkolçular” olmaqla iki yerə bölünüb yaxacırdıya başlayırlar. İctimai əxlaq fərdi eqoların “müqəddəsliyinə” qurban verilir. Elm adamlarımız dünyanın üstünə Makedoniyalı İsgəndər kimi gedib, qayıdandan sonra kefli İsgəndərin gününə düşürlər.

Milli məktəb milli məsuliyyət yaradır; bu gün Azərbaycandan xaricə oxumağa gedənlərin 90 faizinin ilk işi öz ölkəsini unutmaqdır. Şəxsən şahidi olduğum bir hadisədir; Türkiyədə bir elektrik mühəndisi ilə iki saat söhbətdən sonra bildim ki, bu adam bizim Qax rayonundan qonşu ölkəyə oxumağa getmiş bir gəncdir. Bilə-bilə ki, mən də azərbaycanlıyam, məndən belə qaxlı olduğunu gizləməyə çalışırdı. Çünki başqa məktəbin yetirməsi idi, heç bir milli məsuliyyət hissi qalmamışdı. Öz dilinin deyil, Türkiyə türkcəsinin məsuliyyətini qorumağa çalışırdı.

Bu məsuliyyəti xalqda heç bir sosial-iqtisadi proqram, heç bir fövqələməl sahibi olan siyasi hakimiyyət yarada bilməz. Bu məsuliyyəti ancaq milli məktəblər yarada bilər.

Sözümün canı odur ki, bu vaxta qədər nə baş veribsə verib. Bundan sonra bu milli məktəb məsələsi üzərində ciddi düşünməliyik. Yoxsa yenə həmişə olduğu kimi başqaları açacaq, biz bağlayacağıq...

Aqşin Yenisey

“Sizin eradan əvvəl”, “Cənnətdə terror aksiyası”, “Məbədin sükutu” və başqa bir neçə kitabın müəllifidir. Qanuna ibadət, vicdana itaət edən hər bir insanı müqəddəs hesab edir. Məqalələri

Oxşar məqalələr

Hərraclarda satılmış 10 ən bahalı brilliantlar

Məcid - 26.11.2018 61
Noyabrın 13-də Cenevrənin (İsveçrə) məşhur “Christie’s” (Kristis)  hərracında dəyəri 50,3 milyon İsveçrə frank (50 milyon dollar) olan, 19 karatlı “Pink Legacy” (Çəhrayı irs) brilliantı ilə bəzədilmiş platin üzük satılıb. Bununla da &...
Davamı

Müxtəlif ölkəkərdə qadağan olunan sadə məhsullar

Məcid - 26.11.2018 39
Bəzi ərzaqlar (məhsullar) var ki, onlar insan səhhətinə ciddi ziyan vura bilərlər. Elə məhsullar da var ki, onları asanlıqla qonşu marketdən almaq mümkündür. Lakin heç düşünmüsünüz ki, sevimli sousunuz və ya mövsümi aldığınız meyvələrin hansıs...
Davamı

Külək turbinləri necə işləyir?

Şahvaris - 07.11.2018 88
Havanın bir maye olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Çünki hava görünməzdir. Mayedən fərqli olaraq, hava daha tez hərəkət edir və bütün ətraf mühitini əhatə edir. Havanın bu xüsusiyyətini kinetik enerjiyə çevirmək prosesi “Wind Energy&...
Davamı

Məhkəmədə nümayəndəliyin ləğvi mövzusu

Hikmət - 02.11.2018 144
Bu mövzunun Nümayəndəliyin ləğvi adlandırılması əslində bu məsələyə düzgün yanaşma deyil. Çünki nə nümayəndəlik nə də məhkəmədə nümayəndəlik ləğv olunmayıb. İstənilən şəxs sizi istənilən bir dövlət qurumunda etibarnamə ilə təmsil edə bilər. Yalnız məhkə...
Davamı

DƏVƏT: "QAN VER, XİLAS ET!"

Rəvanə - 24.10.2018 81
Azərbaycanda yayılmış əsas xəstəliklərdən biri Talassemiya xəstəliyidir. Bu xəstəlik haqqında danısmaq mənim üçün nə qədər çətindirsə, bir o qədər də vacibdir. Lakin nə qədər çətin olsa da, real şahid olaraq bu xəstəlik haqqında cəmiyyətimizin maarifləndirilməsi və aks...
Davamı

18 Oktyabr - Dövlət müstəqilliyi günüdür!

Səbuhi - 18.10.2018 46
Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi günü — Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biri. Hər il 18 oktyabrda qeyd edilir. XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ilə yaranan tarixi şərait nəticəsində Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etmişdir. 19...
Davamı

Çirkli avtomobil üzərində şəkil çəkmək sənəti və ya Texas üsülu ilə suya qənayət.

Səbuhi - 10.10.2018 166
Texaslı rəssam Skot Veyd (Scott Wade) sübut etdi ki, çirkli avtomobillər gözəl sənət əsərləri yaratmaq üçün kətan rolunu oynayır. Bu sənətin ustası olmaq üçün, sənətkar bir çox sınaq və səhvlərdən keçərək, müxtəlif alətlər və fırl...
Davamı

Azərbaycan insanının 2 əsas problemi...

Nihad - 01.10.2018 129
  Problemlərimizin çox olduğunu düşünürəm,ancaq onlardan bəziləri daha geniş miqyaslıdır və insanların həyat tərzlərinə və ümumilikdə həyatlarına daha çox təsirlidir. Azərbaycan insanının yaşadığı 2 əsas problemi qeyd etmək istəyirəm! Bu 2 problemin müə...
Davamı

İnsan Yupiterə enə bilərlərmi?

Məcid - 26.09.2018 271
Bu və ya digər planeti dərindən və dəqiq tətqiq etməyin ən yaxşı yolu onun üzərinə enməkdir. Məhz bu kimi tətqiqatları aparmaq üçün insanlar Ay, Venera, Mars Saturnun peyki olan Titana kosmik aparatlar göndəriblər. Lakin Günəş sistemimizdə heç vaxt dəqiq tət...
Davamı

Salamat qal

Dilşad - 24.09.2018 683
... Xəyalıma gətirməkdə aciz olduğum üzünü, hər gün, bəlkədə yüzlərlə adam görür, işdə, mağazada, metroda, küçədə, qonaqlıqda, hər yerdə...adicə qarşılaşıb gedirlər. Biz də qarşılaşdıq... Gözləmədiyim anda, gözləmədiyim  məkanda... Bax...
Davamı